Informatie
Het Huus van de Taol heet u hartelijk welkom op de website www.drenthe.digitaalkaart.nl
Op deze website kunt u Drentse taalkaarten bekijken, zodat u zich een beeld kunt vormen van de verschillen in de varianten van het Drents. De icoontjes met verschillende kleurtjes geven haarfijn aan waar de taalgrenzen (isoglossen is de taalkundige term) lopen.
Het Drents is een verzameling streektalen die onderling een klein beetje verschillen. In elke Drentse plaats is de Drentse taal net weer even anders. Om het overzichtelijk te houden heeft de samensteller van het Woordenboek van de Drentse Dialecten (WDD), dr. G.H. Kocks een indeling gemaakt in zeven Drentse taalgebieden. Veel taalkaarten op deze website zijn gebaseerd op het materiaal dat te vinden is in het WDD. Onderstaande tekst komt uit het woordenboek van de Drentse Dialecten:
Dialecten worden altijd gedefinieerd in verhouding tot de standaardtaal. Bij die definiëring probeert men een scheiding tussen de beide talen aan te brengen en dat gaat dan via de vraag in hoeverre een dialect van de standaardtaal afwijkt. Geen enkel criterium is in mijn ogen tot nu toe deugdelijk gebleken, behalve dat een dialect niet de functie van een standaardtaal vervult. Alle criteria als beperkte woordenschat, beperkte sociale functie worden nietszeggend, als ze worden gerelateerd aan andere grootheden. Het Nederlands is in bepaalde opzichten beperkt vergeleken met het Engels en compenseert die (al dan niet terecht gevoelde) beperking door Engelse woorden over te nemen en het Engels doet hetzelfde met andere talen en/of dialecten. Talen hebben elkaar te allen tijde al beïnvloed en het gebruikmaken van een andere taal hoeft geen afbreuk te doen aan de redelijke compleetheid van de ontlenende taal.
Wel hangt het voortbestaan van een taal af van de taalwil van de spreker. Het Nederlands verdwijnt op het moment dat ieder het Engels of een andere taal van meer waarde acht dan zijn eigen taal. Ditzelfde geldt ook voor de dialecten.
Het Drents is een verzameling van dialecten, die alleen Drents heten, omdat ze binnen de administratieve grenzen van Drenthe worden gesproken. Zouden we de 'Drentse' dialecten bestuderen zonder naar de grenzen van Drenthe te kijken, dan zouden sommige van hen anders genoemd moeten worden. Nu is het zo dat dialecten binnen de provinciegrenzen grote overeenkomst vertonen met die aan de andere kant van de grens. Toegeven aan de verleiding om bijvoorbeeld de Veenkolonien taalkundig bij de Groninger veenkoloniën te voegen of een deel van Zuid-Drenthe bij Overijssel, zou betekenen dat er weer nieuwe grenzen ontstaan die telkens weer overeenkomstige taalgebieden afgrenzen. De uiterste consequentie zou zijn dat er dan geen Drents kan bestaan.
Men moet accepteren dat het Drents door de administratieve grenzen van de provincie wordt bepaald. Als consequentie daarvan zou men ook moeten inzien dat er geen beter of echter Drents bestaat; alle dialecten in Drenthe zijn Drents en elk is even goed Drents en de verschillende dialecten zijn volkomen gelijkwaardig. Wel kan men spreken van jongere of oudere vormen van het Drents, zonder dat dat een waardeoordeel inhoudt.
Omdat het Drents en het Nederlands beide voortkomen uit een gemeenschappelijk Germaanse basis, kan men grote overeenkomsten in woordenschat en klankstructuur verwachten.
Het Drents is echter geen klinkervariant van het Nederlands. De Nederlandse klinker -ui is in de varianten van het Drents vaak een -oe maar ook vaak een uu. Dat is echter geen wetmatigheid. Een ui is in heel Drenthe een siepel en het Nederlandse woord suiker wordt in het zuidelijke deel van Drenthe uitgesproken als suker, maar in het noordelijke deel als sukker. In Roswinkel wordt sokker opgetekend.
Hieronder volgt aanvullende informatie over een groot aantal taalkaarten:
Taalkaarten:
Nederlaandse woorden met een ij zoals tijd, bijl, prijs en spijker, hebben in het Drents een ie; tied, biel(e), pries en spieker.
Dat geldt echter niet voor alle woorden met een ij. Het Nederlandse woord blij is in het Drents bliede. Blijde kennen we in het Nederlands alleen nog in vaste uitdrukkingen als 'in blijde verwachting'.
Het Nederlandse woord boerderij is in de meeste varianten van het Drents ook boerderij. In het Noorden en oosten van Drenthe zegt men boerderaai en in het Zuidwesten boerderije.
Veel woorden die in het Nederlands een lange a- hebben zoals straat, schaap, tafel hebben in het Drents en andere Nedersaksische varianten de karakteristieke ao-klank. (straot(e), schaop, taofel)
Een groot aantal andere woorden met een lange a zoals aap, haas, nagel, kamer, water, hamer, maken, graag hebben een verdeling Noord-Drenthe (aop, haos, naogel, kaomer, waoter, haomer, maoken, graog) West-Drenthe (aep, haeze, naegel, kaemer, waeter, haemer, maeken, graeg) en Zuid-Drenthe (aap, ape, haas, nagel, kamer, water, hamer, maken, graag). De spelling is in Zuid-Drenthe hetzelfde als in het Nederlands, doch de -a wordt in deze Zuid-Drentse woorden langer aangehouden dan in het Nederlands.
Een dozijn woorden heeft in het Drèents een èe of een ee. zoals paard (peerd), waard (weerd).
Sommige woorden hebben in het Drents een korte a. Navel (navvel), kraal (kral).
Het Nederlande woord spaak is in de verschillende varianten van het Drents spiek, speek, speeik, speik, speike, spaik.
De vervoeging van de werkwoorden staan (staon) en gaan (gaon) is een blik op de taalkaart waard.
De woorden huis, luis, buiten, uit, duizend hebben in het Drents een uu of een oe.
Muis, duim en schuiven krijgen in alle gevallen een -oe. Al kan men onder jongere sprekers ook in die woorden een u horen.
oe - oe:, oo, oou, ou
boek, koe
oe - uu - eu, eui, ui
zoet, groen, broer
o - o - ao
boven, over, beloven, koken
voltooid deelwoorden
verloren, gebroken, gestolen, geschoten, gestoken, gewonnen, gemaakt
Van de Nederlandse woorden hieronder is een taalkaartje op de website te zien:
aap
been
beetje
beloven
bij
bijl
blij
blijven
bloed
boek
boerderij
boter
boven
brief
broer
brood
bruin
buiten
daags
dominee
dopen
dorp
draaien
droog
duim
duizend
durfde
eieren
eigen
eikel
ekster
eten
fiets
gaat (3e persoon enkelvoud)
gebroken
gedaan
geloven
gemaakt
geschoten
gestoken
gestolen
gevonden
gewonnen
gezien
graag
graag, (gaarne)
gras
groen(e)
haas
hamer
heg
heide
hij
hij heeft
hoeven
huis
huisje
jas
jongetje
kaars
kalf
kalveren
kamer
kast
kastje
kereltje
kerk
ketting
keuken
kiezen
kijken
klein
koe
koken
kruiwagen
ladder
lepel
liep(en)
luis/luizen
maaien
maakte
maart
maken
meel
meisje
mestgoot
mij
molen
muis
muts
nagel
navel
neus
nieuw
opscheplepel
over
paard
peer
prijs
ragebol
schaap
schaatsen
schapen
school
schort
schouder
schrijven
schuiven
sneeuw
spaak (mv. spaken)
spelen
spijker
staat
staart
stenen
stoel
straat
suiker
tafel
tijd
tuin
ui
uit
vader
varken
verloren
vliegen
vloeken
voet
voeten
vogel
vogeltje
water
werk
werken
weten
wind
zaaien
zak
zakdoek
zeep
zeis
ziekte
zien
zoet
zomer
zon
zwart