Pagina afdrukken | Sitemap

Informatie

Het Huus van de Taol heet u hartelijk welkom op de website www.drenthe.digitaalkaart.nl

Op deze website kunt u Drentse taalkaarten bekijken, zodat u zich een beeld kunt vormen van de verschillen in de varianten van het Drents. De icoontjes met verschillende kleurtjes geven haarfijn aan waar de taalgrenzen (isoglossen is de taalkundige term) lopen.

Het Drents is een verzameling streektalen die onderling een klein beetje verschillen. In elke Drentse plaats is de Drentse taal net weer even anders. Om het overzichtelijk te houden heeft de samensteller van het Woordenboek van de Drentse Dialecten (WDD), dr. G.H. Kocks een indeling gemaakt in zeven Drentse taalgebieden. Veel taalkaarten op deze website zijn gebaseerd op het materiaal dat te vinden is in het WDD. Onderstaande tekst komt uit het woordenboek van de Drentse Dialecten:

Dialecten worden altijd gedefinieerd in verhouding tot de standaardtaal. Bij die definiëring probeert men een scheiding tussen de beide talen aan te brengen en dat gaat dan via de vraag in hoeverre een dialect van de standaardtaal afwijkt. Geen enkel criterium is in mijn ogen tot nu toe deugdelijk gebleken, behalve dat een dialect niet de functie van een standaardtaal vervult. Alle criteria als beperkte woordenschat, beperkte sociale functie worden nietszeggend, als ze worden gerelateerd aan andere grootheden. Het Nederlands is in bepaalde opzichten beperkt vergeleken met het Engels en compenseert die (al dan niet terecht gevoelde) beperking door Engelse woorden over te nemen en het Engels doet hetzelfde met andere talen en/of dialecten. Talen hebben elkaar te allen tijde al beïnvloed en het gebruikmaken van een andere taal hoeft geen afbreuk te doen aan de redelijke compleetheid van de ontlenende taal.

Wel hangt het voortbestaan van een taal af van de taalwil van de spreker. Het Nederlands verdwijnt op het moment dat ieder het Engels of een andere taal van meer waarde acht dan zijn eigen taal. Ditzelfde geldt ook voor de dialecten.

Het Drents is een verzameling van dialecten, die alleen Drents heten, omdat ze binnen de administratieve grenzen van Drenthe worden gesproken. Zouden we de 'Drentse' dialecten bestuderen zonder naar de grenzen van Drenthe te kijken, dan zouden sommige van hen anders genoemd moeten worden. Nu is het zo dat dialecten binnen de provinciegrenzen grote overeenkomst vertonen met die aan de andere kant van de grens. Toegeven aan de verleiding om bijvoorbeeld de Veenkolonien taalkundig bij de Groninger veenkoloniën te voegen of een deel van Zuid-Drenthe bij Overijssel, zou betekenen dat er weer nieuwe grenzen ontstaan die telkens weer overeenkomstige taalgebieden afgrenzen. De uiterste consequentie zou zijn dat er dan geen Drents kan bestaan.

Men moet accepteren dat het Drents door de administratieve grenzen van de provincie wordt bepaald. Als consequentie daarvan zou men ook moeten inzien dat er geen beter of echter Drents bestaat; alle dialecten in Drenthe zijn Drents en elk is even goed Drents en de verschillende dialecten zijn volkomen gelijkwaardig. Wel kan men spreken van jongere of oudere vormen van het Drents, zonder dat dat een waardeoordeel inhoudt.

Omdat het Drents en het Nederlands beide voortkomen uit een gemeenschappelijk Germaanse basis, kan men grote overeenkomsten in woordenschat en klankstructuur verwachten.

Het Drents is echter geen klinkervariant van het Nederlands. De Nederlandse klinker -ui is in de varianten van het Drents vaak een -oe maar ook vaak een uu. Dat is echter geen wetmatigheid. Een ui is in heel Drenthe een siepel en het Nederlandse woord suiker wordt in het zuidelijke deel van Drenthe uitgesproken als suker, maar in het noordelijke deel als sukker. In Roswinkel wordt sokker opgetekend.

Hieronder volgt aanvullende informatie over een groot aantal taalkaarten:

Taalkaarten:

Nederlaandse woorden met een ij zoals tijd, bijl, prijs en spijker, hebben in het Drents een ie; tied, biel(e), pries en spieker.

Dat geldt echter niet voor alle woorden met een ij. Het Nederlandse woord blij is in het Drents bliede. Blijde kennen we in het Nederlands alleen nog in vaste uitdrukkingen als 'in blijde verwachting'.

Het Nederlandse woord boerderij is in de meeste varianten van het Drents ook boerderij. In het Noorden en oosten van Drenthe zegt men boerderaai en in het Zuidwesten boerderije.

 

Veel woorden die in het Nederlands een lange a- hebben zoals straat, schaap, tafel hebben in het Drents en andere Nedersaksische varianten de karakteristieke ao-klank. (straot(e), schaop, taofel)

 

Een groot aantal andere woorden met een lange a zoals aap, haas, nagel, kamer, water, hamer, maken, graag hebben een verdeling Noord-Drenthe (aop, haos, naogel, kaomer, waoter, haomer, maoken, graog) West-Drenthe (aep, haeze, naegel, kaemer, waeter, haemer, maeken, graeg) en Zuid-Drenthe (aap, ape, haas, nagel, kamer, water, hamer, maken, graag). De spelling is in Zuid-Drenthe hetzelfde als in het Nederlands, doch de -a wordt in deze Zuid-Drentse woorden langer aangehouden dan in het Nederlands.

Een dozijn woorden heeft in het Drèents een èe of een ee. zoals paard (peerd), waard (weerd).

Sommige woorden hebben in het Drents een korte a. Navel (navvel), kraal (kral).

Het Nederlande woord spaak is in de verschillende varianten van het Drents spiek, speek, speeik, speik, speike, spaik.

De vervoeging van de werkwoorden staan (staon) en gaan (gaon) is een blik op de taalkaart waard.

De woorden huis, luis, buiten, uit, duizend hebben in het Drents een uu of een oe.

Muis, duim en schuiven krijgen in alle gevallen een -oe. Al kan men onder jongere sprekers ook in die woorden een u horen.

 

oe - oe:, oo, oou, ou

boek, koe

 

oe - uu - eu, eui, ui

zoet, groen, broer

 

o - o - ao

boven, over, beloven, koken

 

voltooid deelwoorden

verloren, gebroken, gestolen, geschoten, gestoken, gewonnen, gemaakt

 

Van de Nederlandse woorden hieronder is een taalkaartje op de website te zien:

 

aap
afgeraden
avond
baan
baas
baby
bal
bed
been
beetje
beloven
berg
betalen
bezem
bieten
bij
bijl
bijten
binden
blazen
blij
blijven
bloed
bloem
bloempje
boek
boerderij
boog
boompje
borst
boter
boven
bramen
brief
bril
broer
brood
brug
bruiloft
bruin
buiten
daags
dief
diep
doek
dominee
dopen
dorp
draad
draaien
dragen
drank
drie
droeg
droog
druiven
duim
duizend
durfde
een
eieren
eigen
eik
eikel
ekster
emmer
ergens
eten
fiets
gaan
gaar
gaas
gaat (3e persoon enkelvoud)
gaten
gebakken
geboden
gebracht
gebroken
gedaan
gebleven
geel
gegaan
gekomen
gekregen
geleden
geloven
gemaakt
genoemd
genomen
geschoten
geslagen
gesneden
gestaan
gestoken
gestolen
gevonden
gevroren
gewonnen
gezien
glazen
goud
graag
graag, (gaarne)
gras
graven
groen(e)
grijs
haak
haan
haas
haast
haasten
hagel
halen
hamer
haver
hart
heg
heide
hij
hij heeft
hoek
hoesten
hoeven
hondje
hooi
houden
hout
huis
huisje
jaar
jagen
jas
jongetje
kaal
kaars
kaart
kaarten
kaas
kalf
kalveren
kamer
kast
kastje
kereltje
kerk
ketting
keuken
kiezen
kijken
kinderen
kip
kippen
klaar
klagen
klas
kleed, jurk
klein
klomp
kluit
knagen
koe
koek
koken
konijn
kou
kraag
kraan
krant
kruiwagen
krijgen
kwaad
kwijt
laat
ladder
lepel
liep(en)
liet
luis/luizen
luisteren
maag
maaien
maakte
maan
maand
maandag
maart
mager
maken
meel
meisje
mestgoot
mij
molen
muis
muts
naald
naam
naast
nagel
navel
nergens
neus
nieuw
noemen
olie
oog
opscheplepel
over
paal
paar
paard
peer
pet
plaat
plaats
plank
ploeg
prijs
pruimen
put
raam
raar
ragebol
rijden
rug
ruiken
schaap
schaatsen
schapen
scheef
school
schoorsteenmantel
schort
schouder
schrijven
schuiven
slapen
sloeg
smaakte
smaken
snavel
sneeuw
snoek
spaak (mv. spaken)
spelen
spiegel
spijker
staan
staart
staat
stenen
sterk
stoel
straat
strijken
suiker
taart
tafel
teen
tijd
tuin
twee
ui
uier
uil
uit
uur
vader
varken
verdienen
verkouden
verloren
veulen
vier
vliegen
vloeken
vloer
voelen
voet
voeten
vogel
vogeltje
vorst
vragen
vriezen
vroeg
waar
water
werk
werken
weten
wieg
wij
wind
zaad
zaag
zaak
zaaien
zagen
zak
zakdoek
zeep
zeis
zeven
ziekte
zien
zoeken
zoet
zomer
zon
zoon
zout
zuigen
zuinig
zuipen
zuiver
zuur
zwaar
zwart
zwijgen